banner32

banner28

Torbalı'nın kurtuluşunu birde Yasin Kayış'tan dinleyin

Torbalı’nın düşman işgalinden kurtuluşunun 98’inci yıl dönümde Tarihçi Araştırmacı Yazar Dr. Yasin Kayış ilçenin işgali ve askerlerin verdiği kahramanca mücadelenin bütün detaylarını anlattı.

GÜNDEM 07.09.2020, 15:24 07.09.2020, 16:13
Torbalı'nın kurtuluşunu birde Yasin Kayış'tan dinleyin
banner29

Torbalı’daki Yunan işgali nasıl başladı?
 

Dr. Yasin Kayış (Tarihçi): Küçük ve Büyük Menderes ovalarındaki kentleri Bayındır, Tire, Ödemiş ile Söke, Aydın, Nazilli işgal etmek üzere harekete geçen Yunan kuvvetlerinin ilk hedefi, İzmir’den güneye uzanan demiryolu hattının kavşak noktası olan küçük Torbalı kasabasıydı. 20 Mayıs 1919 gecesi Yunan işgaline uğrayan Torbalı, diğer kentleri işgal için bir sıçrama taşı oldu. Bir hafta sonra Torbalı’dan harekete geçen Yunan kuvvetleri Bayındır ve Tire’ye girdiler. Ödemiş ve Aydın’da ise Kuvai Milliye’nin direnişiyle karşılaştılar. İşgalin hemen ardından Torbalı istasyonu civarında bir karargâh kuran Yunanlılar daha

sonra köylere yayıldı. Pek çok köye Yunan karakolu kuruldu. Kısa süre sonra da 2. Yunan Tümeni’nin karargâhı Torbalı’ya taşındı. Yunanlılar; Bayındır, Tire ve Ödemiş’teki birliklerini Torbalı’dan kontrol etmeye başladı. Torbalı’nın işgali köylerde bir panik havası yaratmıştı. Evlerini terk edenler dağlara, ormanlara ve kırlara kaçtı. Kimileri İtalyan işgal bölgesine sığınırken, Yörüklerin bir kısmı henüz Yunan işgaline girmemiş Afyon yaylalarına göç etti. Evlerini terk edenlerin bazıları kısa süre sonra evine dönse de bazıları işgal sonuna kadar kırlarda çadırlarda yaşamaya devam edecekti.

İşgalin ilk günlerinde yaşanan gelişmeler nelerdi? Ve ilk direnişleri başlatan isimler kimler oldu?

İşgalin hemen sonrasında başlayan “Torbalı’dan kaçış”, o tarihlerde Sivas’ta bulunan

Mustafa Kemal’in de dikkatini çekmişti. Aldığı istihbarata dayalı olarak 26 Ekim 1919’da Harbiye Nezareti’ne bir telgraf çekti. Baskı ve zulümler sonucunda Tire halkıyla birlikte, Torbalı halkının da yaşadıkları yerlerden göç etmekte olduğuna dikkat çeken M. Kemal, Osmanlı hükümetinin bu soruna çözüm bulmasını istiyordu. İşgal karşısında kaçanlar, çaresizce boyun eğenler olduğu gibi Yunan çıkarlarına hizmet eden kişiler de vardı. Örneğin Torbalı Hakimi Kırkağaçlı İsmail Hakkı Efendi’nin, bu tavrı dönemin belgelerine yansımıştı. Ancak olanları kabul etmeyip direnenler de yok değildi. “Hortunalı Hamit Efe”, Torbalı’da direnişçilerin başını çekiyor, pek çok köylü de gizlice Hamit ve çetesini destekliyordu. Hamit, o yıllarda henüz hayatının baharında, 26-28 yaşlarındadır. Gözü kara, çevik, haktan yana ve mazlumun yanındadır. Yunan askerlerinin atına el koymasıyla başlayan bir çatışma sonucunda, dağlara çıkar. Küçük Mehmet, Kara Yusuf oğlu Raşit, Etem Ağa, Ali, Yörük Hasan, Abdurrahman’ın Mecit, Kara Ahmet ve Çete Osman da ona katılır. Hep beraber Torbalı’nın dağlarını (Özellikle Karakızlar, Ormanköy, Dağtekke civarı) mesken tutarlar. Halkın önemli bir kısmı da Hamit ve çetesine sahip çıkar, “yataklık” eder. Kimisi Hamit’i evinde saklar, kimisi dağlara yemek taşır, kimisi de cephane temin eder. Hamit de hem işgalcilere hem de işgalcilerle birlik olanlara karşı halkı korurdu.

Yunan birliklerinin Torbalı’daki temel amaçları nelerdi?

Şüphesiz ki Yunanlılar işgali “geçici” olarak görmüyor ve Batı Anadolu’ya “yerleşme”yi

planlıyorlardı. Siyasi ve demografik nedenlere dayandırdıkları işgalin ardında ekonomik beklentiler de yatıyordu. Öncelikli ekonomik hedefleri Batı Anadolu’nun tarımsal zenginliklerini işletmek ve Yunan ekonomisi için artı değer oluşturmaktı. Sultan Abdülhamid döneminden kalan Tepeköy Çiftliği’ni yeniden canlandırılma çabaları da, işte bu ekonomik beklentilerin bir yansımasıydı. Yunanlılar, Sultan Abdülhamid’den sonra devlet hazinesine devredilmiş olan çiftliği adeta yağmalanmış ve harap olmuş bir halde bulmuşlardı. İzmir havalisinin Yunanlı Yüksek Komiseri Sterghiadis, Tepeköy Çiftliği’nin yeniden canlandırılması için Tepeköy’e bir çiftlik yöneticisi atadı. Yunanlı yönetici çiftlikteki görevine başladığında çiftlik evi bakımsızlıktan harap olmuş, sığır ahırları ağzına kadar hayvan pisliğiyle dolmuş, kuşüzümü asmaları zamanında budanmadığı için görünmez hale gelmiş ve incir ağaçları yozlaşmaya bırakılmıştı. Avrupa’da ziraat üzerine tahsil yapmış olan Yunanlı yönetici Tepeköy’e gelirken yanında iki tane de eski traktör getirmiş, çiftliği bir eğitim merkezine dönüştürmek için çalışmalara başlamıştı. Bu amaçla Tepeköy at yarışları için yapılmış olan bina, Yunanlılar tarafından seminer salonu ve motor bakım atölyesine dönüştürüldü. Çevredeki dağlarda yabani incir ve zeytin ağaçlarını aşılayıp meyve verir hale getiren köylülere, bu ağaçların mülkiyeti devrediliyor; traktörlü tarıma geçilmesiyle bir kişinin yılda on hektarlık araziyi tek başına işleyebilmesi planlanıyordu. Göz alabildiğince uzanan çiftlik arazisi, çeşitli ürünler yetiştirmek için son derece elverişliydi. Ancak Yunanlılar için Tepeköy’ün asıl önemi, buranın bir eğitim yeri olarak düşünülmesinden kaynaklanıyordu. Yunanlılar’a göre bu örnek çiftlik sayesinde Türk ve Rum köylüleri İzmir ve havalisinin zirai zenginliklerinden yararlanmayı öğreneceklerdi. Yunanlılar Tepeköy’de çakacakları kıvılcımla, Anadolu’nun tamamında bir tarımsal dönüşüm yapmayı planlıyorlardı. Tabii bu Yunan ekonomisi için ciddi bir zenginlik kaynağı olacaktı.

Torbalı’nın düşman işgalinden kurtuluşu nasıl gerçekleşti?

26 Ağustos 1922’de Türk ordusunun başlattığı saldırı (Büyük Taarruz) ile Yunan ordusu

Afyon’da bozguna uğratılmış ve Yunanlılar işgal ettikleri yerleri yakıp yıkarak geri çekilmeye başlamıştı. Yunanlılar çekilirken, Türk ordusu takip ediyor; intikamdan korkan Rumlar İzmir’e doğru kaçarken, işgali yaşamış olan Türkler, Yunan ordusundan canını, malını, namusunu korumaya çalışıyordu. Tüm Batı Anadolu adeta bir can pazarıydı…

Büyük Taarruza katılan kuvvetlerimizden biri de 3. Süvari Tümeni’ydi. Komutanı Çolak

İbrahim Bey henüz 30 Ağustos 1922’de albaylığa terfi etmişti. Afyon’dan itibaren Yunanlılar’ı kovalamakta olan 3. Süvari Tümeni, 1 Eylül 1922’de Keles’e girmiş, orada Yörük Ali Efe kuvvetleriyle birleşmişti. Ödemiş ve Tire’deki Yunan kuvvetleri

ise Türk kuvvetleri gelmeden geri çekilmiş, yerli Rumların büyük çoğunluğu da onlarla birlikte kaçmıştı. Halk Ödemiş’te kurtarıcılarını şenliklerle karşılarken, milli kuvvetlerimize Yunan kuvvetlerinin Torbalı’da kümelendiği bilgisi ulaşır. Küçük Menderes’ten çekilen Yunan kuvvetleri Torbalı’dadır. 3. Süvari Tümeni Kumandanı Çolak İbrahim Bey, birliklerine derhal hareket emri verir. Yörük Ali Efe de Ödemiş’te hazırlanmış olan kutlama sofrasından yemeğini bitirmeden kalkar ve kızanlarıyla birlikte Torbalı’ya gelmek üzere yola çıkar. Albay Çolak İbrahim Bey ve Yörük Ali Efe kumandasındaki kuvvetler Torbalı’ya yaklaşırken Küçük Menderes’ten çekilen Yunanlılar da Torbalı’ya konuşlanmış, direniş için hazırlanıyorlardı. Nihayet öğleden sonra karşı karşıya gelen kuvvetler arasında büyük bir muharebe başladı. Bu arada Aydın’dan çekilen Yunan kuvvetleri de Torbalı’ya gelmiş muharebeye katılmıştı. Torbalı’da ise tam bir can pazarı yaşanıyordu. Torbalı (Nahiye Merkezi), Çaybaşı, Ahmetli, Kuşçuburun, Yeniköy alev alevdi. Halk, kurtuluşla ölüm arasında gidip geliyordu. Sonunda Yunan kuvvetleri; III. Süvari Tümeni’nin 27. ve 28. Alayları, topçu birlikleri ve Yörük Ali Efe kuvvetleri karşısında geri çekilmek zorunda kaldı ve İzmir’e doğru kaçmaya başladı. Torbalı, küller ve dumanlar içinde de olsa 7 Eylül günü kurtuluşu görmüştü.

Yunan askerlerinin işgal süresinde verdikleri zararlar nelerdi?

Üç yıl, üç aydan fazla süre Torbalı’yı işgal altında tutan Yunanlılar, Torbalı’ya en büyük

zararı geri çekilirken verdiler. Tüm Batı Anadolu’da yaptıkları gibi bu küçük kasabayı da yakıp yıkarak geri çekildiler. Kurtuluşun ardından Yunanlıların verdiği zarar yabancı temsilcilerin de bulunduğu komisyonlarca yerinde tespit edildi. Yunanlılar’ın Torbalı’dan çekilirken yaptıkları ise; bu komisyonlardan birine rehberlik eden Yüzbaşı İsmail Hakkı Efendi’nin, 29. Ekim 1922 tarihli raporuna şöyle yansımıştı 7 : Kayas [Pancar]- Bir Hristiyan köyü olup, tamamen yanmıştır. Tiryanda– Bir istasyon olup yakınındaki Tâhir Bey çiftliği ile yakılmıştır. Torbalı– 200 haneli bir köy olup 87’si yanmıştır. Köy yağma ve tahrip edilmiş, ırza tecâvüz olmuştur. Yunanlılar geri çekilirken köyden kadın-erkek yirmi beş kişiyi şehit etmiş, işgâlin başından sonuna kadar şehit edilenlerin sayısı elliyi aşmıştır.

Aydın’dan çekilen düşman kuvvetleri, Torbalı’ya bağlı Çaybaşı, Ahmetli ve Kuşçuburun

köylerinin tamamını, Yeniköy’ün ise yarısını, yakmıştır. Çaybaşı’ndan sekiz, Ahmetli’den altı, Kuşçuburun’dan dört kişi katledilmiştir. Bu yörede Yunanlılar bir hangara 23 kişiyi toplayarak, hangarla birlikte yakmışlardır. Cellât İstasyonu– Yandığı gibi istasyon yakınındaki demiryolu görevlilerine ait on beş hâne de tamamen yanmış, Cellât’ta eser kalmamıştır. Yunanlıların, geri çekilirken arkalarında bıraktıkları manzara korkunçtur. Torbalı’da “Hükümet Konağı, 2 okul, 2 medrese, 1 cami, fabrika, 562 hane, 2 han, 28 dükkan, 5 çiftlik yakılmış ve tahrip edilmiş”; Dağkızılca ve bağlı köylerinde ise “8 okul, 3 cami, 2 fabrika, 1 tekke, 208 hane, 2 han yıkılmış ve tahrip edilmiştir”

TORBALI’DAN YUNANLILARA ESİR DÜŞEN TÜRKLER

Yunan işgali sırasında Anadolu ve Trakya’da pek çok Türk, Yunanlılar tarafından esir edilmiş, tutuklanmış ve Yunanistan’daki çeşitli hapishanelere, kamplara gönderilmiştir. Torbalı’dan Yunanlılara esir düşen Türklerden isimleri belirlenebilenler şunlardır:

1.         Mehmedoğlu Hüseyin

2.         Mustafaoğlu Çolak Osman

3.         Mehmedoğlu Sakar Ali

4.         Alioğlu Emin

5.         Mehmedoğlu Arif

6.         Mustafaoğlu Çolak Osman

7.         Dağtekke’den Mustafaoğlu Süleyman

8.         Dağtekke’den Halil İbrahimoğlu Mehmed

9.         Ragıboğlu Arnavut Kâzım

 

Yorumlar (0)
12
açık
Namaz Vakti 25 Şubat 2021
İmsak 06:21
Güneş 07:42
Öğle 13:30
İkindi 16:36
Akşam 19:07
Yatsı 20:23
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 25 54
2. Beşiktaş 24 51
3. Fenerbahçe 25 51
4. Trabzonspor 25 48
5. Alanyaspor 25 42
6. Hatayspor 25 42
7. Gaziantep FK 25 39
8. Karagümrük 25 37
9. Antalyaspor 25 33
10. Göztepe 25 32
11. Sivasspor 24 31
12. Konyaspor 24 30
13. Malatyaspor 25 30
14. Kasımpaşa 25 29
15. Rizespor 25 27
16. Kayserispor 25 25
17. Erzurumspor 25 25
18. Başakşehir 25 24
19. Denizlispor 25 21
20. Ankaragücü 24 20
21. Gençlerbirliği 24 20
Takımlar O P
1. Giresunspor 23 53
2. Samsunspor 23 49
3. İstanbulspor 23 43
4. Altınordu 23 41
5. Adana Demirspor 23 39
6. Ankara Keçiörengücü 23 38
7. Altay 23 38
8. Tuzlaspor 23 38
9. Bandırmaspor 23 31
10. Bursaspor 22 31
11. Ümraniye 23 31
12. Adanaspor 23 26
13. Balıkesirspor 23 24
14. Boluspor 23 23
15. Menemen Belediyespor 22 23
16. Akhisar Bld.Spor 23 19
17. Ankaraspor 23 14
18. Eskişehirspor 23 7
Takımlar O P
1. Man City 25 59
2. M. United 25 49
3. Leicester City 25 49
4. West Ham 25 45
5. Chelsea 25 43
6. Liverpool 25 40
7. Everton 24 40
8. Aston Villa 23 36
9. Tottenham 24 36
10. Leeds United 25 35
11. Arsenal 25 34
12. Wolverhampton 25 33
13. Crystal Palace 25 32
14. Southampton 25 30
15. Burnley 25 28
16. Brighton 25 26
17. Newcastle 25 25
18. Fulham 25 22
19. West Bromwich 25 14
20. Sheffield United 25 11
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 23 55
2. Real Madrid 24 52
3. Barcelona 24 50
4. Sevilla 23 48
5. Real Sociedad 24 41
6. Villarreal 24 37
7. Real Betis 24 36
8. Levante 24 31
9. Granada 24 30
10. Athletic Bilbao 23 29
11. Celta de Vigo 24 29
12. Valencia 24 27
13. Osasuna 24 25
14. Cádiz 24 25
15. Getafe 24 24
16. Deportivo Alaves 24 22
17. Eibar 24 21
18. Real Valladolid 24 21
19. Elche 23 21
20. Huesca 24 19